در سال‌های اخیر پژوهش‌های فراوانی در حوزه مسائل جنسی در کشور صورت گرفته و البته چند مستند گاه پر سر و صدا نیز در این حوزه ساخته شده است؛ اما در میان همه آنها هیچ کدام به پُر سَر و صِدایی این یکی نبوده است: ایکسونامی xsunami

مستندی که با پوستر و تیزری جنجالی و البته تا حدودی غیر متعارف در فضای رسانه‌ای و مجازی تبلیغ شده و همین تبلیغ نامتعارف، موجب بروز گفتگوهای فراوانی پیرامونش شد؛ آنچنان که یکی از شبکه های تلویزیونی پرادعای ضد انقلاب، پیش از آنکه مستند، اکران و یا منتشر شود، برنامه‌ای برای نقد آن ساخت و میهمانان آن، بی آنکه مستند را دیده باشند به نقد آن پرداختند!!

ایکسونامی در واقع مستندی پژوهش محور و حاصل نزدیک به دو سال و نیم کار تحقیقاتی است که به وقوع انقلاب جنسی در دهه ۶۰ و ۷۰ میلادی در آمریکا و اثرات آن پرداخته و مسیر رسیدن به آزادی های جنسی را برای مخاطب ایرانی روایت می کند.

در پوستر و تیزر پرحاشیه ایکسونامی اشاره شده که مستند حاوی خاطرات یک پورن استار آمریکایی است، اما آنها که مستند را دیده اند، می دانند که این طور نیست. فرد مورد نظر، آن هم نه خودش که بازیگری دیگر در نقش او، تنها در چند سکانس کوتاه حاضر می‌شود و بیش از آنکه مستند روایت زندگی او باشد، جمع بندی تحقیقات خوب تهیه کنندگان مستند است. بازیگر مدنظر (میشل مارین) در این مستند، تنها یک نریتور است و متن را می‌خواند؛ متنی که نه شامل خاطرات او، که حاصل قلم نویسنده ای ایرانی (کارگردان مستند) و نه حتی یک شهروند آمریکایی است.

ایکسونامی ‏مستندی جذاب با نقاط قوت فراوانی است؛ اما شاید مهمترین نقطه قوت آن را بتوان پژوهش های سنگین آن دانست. مستند کاملا پژوهش محور، حاوی اطلاعات و آماری دقیق و گاه خیره کننده است و همین موضوع آن را نه یک مستند با مخاطب ایرانی که به مستندی برای مخاطب جهانی تبدیل می کند.

تدوینِ مستند نقطه قوت بعدی آن است. این تدوین آنقدر ظریف و هنرمندانه است که به نظر مهمترین عامل همراهی مخاطب با این مستندِ تقریباً طولانی است. تصاویر کاملا به جا و هنرمندانه کنار هم قرار گرفته اند و در این بین تصاویر آرشیوی آنچنان دقیق، با افکت های صوتی در جای جای مستند جا خوش کرده‌اند که هر مخاطبی را سر ذوق می‌آورد. سازندگان ایکسونامی در طول ۱۰۶ دقیقه ای که پژوهش‌های خوبشان را روایت می کنند، حجم انبوهی از اطلاعات را به مخاطب عرضه کرده و اگر تدوین خوب مستند نبود، قطعاً این حجم انبوه داده، همچون زلزله ای سهمگین بر سر بیننده آوار می‌شد، اما هنر تدوین، این تهدید را به یک فرصت تبدیل کرد. 

مستند از منظر ارائه تصاویر آرشیوی یک شاهکار واقعی است. با آنکه موضوع ایکسونامی مربوط به حداقل ۵۰ سال پیش از این، آن هم در جامعه آمریکاست، اما سازندگان آن، تصاویر آرشیوی کم نظیری را به مخاطب ارائه می کنند که نه تنها برای مخاطب ایرانی که حتی برای رسانه چی های آمریکایی نیز جالب، تازه و بکر است.

دیگر نقطه قوت ایکسونامی، پرهیز جدی سازندگانش از قضاوت، جانبداری و نصیحت های شعاری است. در کل مستند شما با روایتی علمی و نه قضاوتهای نصیحت گونه مواجهه‌ اید و این، خود، ضمن آن که فرصتی برای فهم بهتر موضوعات مدنظر فراهم می‌آورد در همراهی مخاطب بسیار موثر است.

ایکسونامی در مقایسه با دیگر مستند های هم‌تیمی‌اش همچون سه گانه "انقلاب جنسی" شمقدری، "بازگشت گمورا" ی جواد صافی، "پول و پورن" مهدی نقویان و ... هم از غنای علمی بیشتری برخوردار است و هم در حوزه ساخت و موضوعات فنی نیز حداقل یک سر و گردن بالاتر ایستاده است.

آنچه اهمیت دیدن ایکسونامی و تأمل پیرامون آن را دو چندان می‌کند، شباهت‌ اتفاقات رخ داده در جامعه آن سال های امریکا و وقایع در حال وقوع در جامعه امروز ماست.

اگر چه همچنان بین آمارهای جامعه امریکا در حوزه مسائل جنسی با جامعه آشفته این روزهای ما فرسنگ‌ها فاصله وجود دارد، اما آنچه خطرناک و تامل برانگیز می نمایاند، مسیری است که جامعه ایرانی در حال پیمودن آن است؛ مسیری که شباهت‌های فراوانی با راه رفته امریکایی ها دارد.

ایکسونامی به کارگردانی محسن آقایی و تهیه کنندگی محمدرضا بورونی را یک بار دیده ام، اما قطعاً در فرصتی دیگر دوباره به مشاهده اش خواهم نشست.